Có một âm thanh rất riêng khi một đứa trẻ năm tuổi tự quyết định một tờ giấy vừa biến thành phi thuyền, chẳng ai bảo con làm vậy, và cũng chẳng ai trả nhãn dán để con tiếp tục. Đó là âm thanh của động lực thuần khiết, không cần dụ dỗ, và đáng để lắng nghe, vì phần lớn chúng ta đánh mất nó đâu đó trên đường đưa đón con đi học.
Cũng đứa trẻ ấy, vài năm sau, đứng trong bếp hỏi được gì khi cất giày vào tủ. Không có chuyện gì kinh khủng xảy ra ở giữa cả. Điều thường xảy ra là một mái nhà đầy thiện ý đã dần dạy con rằng nỗ lực không đi kèm phần thưởng là nỗ lực không đáng bỏ ra.
Tạo động lực cho con mà không dựa vào phần thưởng cho mọi thứ không có nghĩa là cấm quà, giải thưởng hay tiền tiêu vặt. Đó là biết việc nào cần một cú hích từ bên ngoài và việc nào con vốn sẽ tự làm nếu có cơ hội, để không vô tình huấn luyện mất đi điều thứ hai.
Ba thứ thật sự tạo ra động lực
Bỏ qua lý thuyết, phần lớn thứ khiến một đứa trẻ muốn làm gì đó, chứ không chỉ miễn cưỡng làm theo, quy về ba điều đơn giản.
Quyền tự chủ. Một tiếng nói thật sự trong việc làm thế nào, khi nào, hay theo thứ tự nào. Chỉ một lựa chọn nhỏ, “con muốn dọn sách hay dọn đồ chơi trước”, cũng biến một việc nhà từ thứ bị làm cho con thành thứ con đang tự làm.
Cảm giác giỏi lên. Cảm giác tiến bộ, và được phép nhận ra điều đó. Một việc vừa tầm, không quá dễ đến mức xúc phạm, cũng không âm thầm quá sức, sẽ xây được cảm giác này. Một việc bị người lớn làm lại ngay khi con vừa xong sẽ phá hỏng nó.
Sự gắn kết. Làm điều rõ ràng có ý nghĩa với người con quan tâm. “Cảm ơn con, việc đó thật sự giúp mẹ” có tác động hoàn toàn khác với im lặng, và khác nữa so với một đồng xu.
Không điều nào trong ba thứ này tốn kém, và không điều nào thay thế việc dùng phần thưởng hợp lý. Chúng chỉ là động cơ vẫn chạy khi phần thưởng ngừng lại, và đi song song với phần thực dụng của việc xây một hệ thống phần thưởng cho con chứ không đối lập với nó.
Khi phần thưởng bên ngoài thật sự có ích
Phần thưởng không phải kẻ thù ở đây, và coi nó như vậy sẽ dẫn tới một nhà không có hệ thống, không có cấu trúc, chỉ có tiếng quát nhiều hơn. Phần thưởng bên ngoài làm việc thật sự hữu ích trong vài tình huống cụ thể.
Chúng giúp khi việc còn mới và con chưa có lý do gì để thấy nó thú vị. Chẳng ai sinh ra đã thích dọn dẹp, và một phần thưởng nhỏ có thể đưa con qua những lần lặp lại nhàm chán ban đầu cho tới khi cảm giác giỏi lên tự nó tạo ra động lực.
Chúng giúp khi việc thật sự khó chịu và sẽ luôn như vậy, như đổ rác dưới mưa. Một số việc không bao giờ trở nên vui tự thân, và điều đó bình thường. Phần thưởng cho việc đó chỉ đơn giản là trả công xứng đáng cho một việc không hào nhoáng, không phải một mẹo tâm lý.
Chúng giúp làm giàn giáo khởi động cho một việc con thấy thật sự khó bắt đầu, một khó khăn có thật và phổ biến chứ không phải lười biếng. Một phần thưởng giúp phút đầu tiên chuyển động đôi khi chính là chìa khóa mở ra phần còn lại.
Khi phần thưởng lấn át hứng thú vốn đã có
Vấn đề khó thấy hơn là điều gì xảy ra khi bạn thưởng cho việc con vốn đã làm vì chính nó.
Một đứa trẻ vẽ vì niềm vui, nếu được cho một đồng xu mỗi lần xong một bức, thường sẽ bắt đầu vẽ ít hơn, hoặc vẽ kém hơn, một khi đồng xu ngừng lại. Việc vẽ đã âm thầm biến thành công việc làm vì tiền, thay vì trò chơi làm vì chính nó, và khi khoản trả công biến mất, một phần động lực từng miễn phí cũng biến mất theo.
Điều này không có nghĩa lời khen nguy hiểm, hay một phụ huynh thật sự tự hào nên giấu nó đi. Nó có nghĩa là cần phân biệt giữa khen một việc con vốn đã thích làm, thường là an toàn, và gắn một khoản trả công đều đặn vào đó, thường sẽ làm nó phẳng lì dần theo thời gian. Cách khen mà không gây tổn hại này là chủ đề riêng, được bàn trong khen con đúng cách.
Hối lộ là chuyện khác hẳn
Một lời hối lộ, theo nghĩa quan trọng ở đây, là một đề nghị đưa ra giữa lúc hành vi không mong muốn đang diễn ra để nó dừng lại. Tiếng gào trong siêu thị, đáp lại bằng “im lặng đi rồi mẹ mua sô cô la cho”, là ví dụ rõ nhất, và nó dạy một bài học đi ngược hoàn toàn với mọi thứ ở trên: con càng khó bảo ngay lúc này, mẹ càng trả nhiều để con dừng lại.
Một phần thưởng thỏa thuận trước cho một hành vi đã chọn, và một lời hối lộ đưa ra giữa cơn ăn vạ để chấm dứt nó, nhìn từ xa gần như giống hệt nhau. Khác biệt nằm hoàn toàn ở thời điểm và mục tiêu. Một bên nói “kiểu nỗ lực này đáng giá ở đây.” Bên kia nói “sự khó chịu của con là một cuộc mặc cả, và nó có tác dụng.” Chúng tôi bàn kỹ hơn về ranh giới này trong đừng nhắc đến lần thứ bảy nữa, bài viết về mặt nhắc nhở của cùng vấn đề.
Biến việc nhà thành thứ đáng làm vì chính nó
Bạn không thể tạo ra hứng thú tự thân cho một việc con thấy nhàm chán, nhưng có thể đưa việc đó lại gần ba động lực ở trên, và điều đó thật sự thay đổi cảm giác về việc nhà.
Trao cho con một lựa chọn thật trong việc đó. Phòng nào trước, khăn nào, thứ tự nào. Nhỏ thôi, nhưng thật.
Để tiêu chuẩn nhìn thấy được, để con thật sự thấy mình giỏi lên, thay vì được bảo là như vậy. Một tấm ảnh “đã xong” dán lên, một bảng có vạch đích thật sự, một việc nhanh hơn mỗi tuần vì con thật sự có năng lực hơn.
Nói cụ thể nỗ lực đó đã làm được gì, thay vì khen tính cách con. “Sàn bếp sạch hẳn, việc đó giúp mẹ nấu bữa tối nhanh hơn” mang tính thông tin. “Con ngoan” hay “con giỏi” mang tính phán xét, và phán xét thì không dạy được điều gì lặp lại được.
Một chút cấu trúc, như biến việc nhàm chán thành các bước đếm được hay một trò chơi đua với đồng hồ, cũng có tác dụng tương tự, và đáng có không gian riêng. Chúng tôi bàn cách khiến một việc không ai thích như dọn phòng trở nên dễ tiếp cận hơn trong cách khiến con dọn phòng.
Câu hỏi phụ huynh thường hỏi
Dùng phần thưởng có làm hỏng động lực của con không?
Không. Phần thưởng thỉnh thoảng, đúng lúc, cho việc thật sự khó chịu hay hoàn toàn mới, không làm hỏng động lực, thậm chí còn xây được nó. Rủi ro hẹp hơn nghe có vẻ: chủ yếu là gắn phần thưởng vào việc con vốn đã vui vẻ làm vì chính nó.
Con tôi giờ hỏi “được gì” cho mọi thứ. Có sửa được không?
Thường là có, dù mất vài tuần chứ không phải vài ngày. Nới rộng dần khoảng cách giữa nỗ lực và phần thưởng, bắt đầu khen thành tiếng những nỗ lực không trả công cụ thể, và giữ phần thưởng cho việc khó hơn hoặc mới hơn thay vì tất cả mọi việc. Thói quen đã học được thì cũng học lại được.
Thi đua giữa anh chị em có phải cách tạo động lực tốt?
Có thể hiệu quả trong thời gian ngắn và phản tác dụng nặng, nhất là với đứa hay thua. Đua với đồng hồ, thay vì đua với anh chị em, thường mang lại năng lượng tương tự mà không gây oán giận, vì con chỉ đang thi với lần thử trước của chính mình.
Làm sao tạo động lực cho một đứa trẻ có vẻ chẳng muốn gì cả?
Một số trẻ thật sự khó đoán hơn, và câu “con không quan tâm” đôi khi là thiếu hứng thú thật, đôi khi là lá chắn trước nguy cơ thử rồi thất bại trước mặt bạn. Những lựa chọn nhỏ, ít rủi ro, và nỗ lực được ghi nhận nhẹ nhàng thay vì công bố rầm rộ, thường hiệu quả hơn phần thưởng lớn ở đây. Nếu tình trạng kéo dài nhiều tháng và ảnh hưởng nhiều hơn việc nhà, đáng để trò chuyện với người hiểu con, như trường học hay bác sĩ.
Pluck góp mặt ở đâu
Pluck dựa đúng vào sự kết hợp này thay vì thay thế nó. Xu và phần thưởng cho việc mới, nhàm chán hay thật sự khó chịu một khoản trả công công bằng, nhìn thấy được, trong khi bản đồ, bạn thú, và những lựa chọn nhỏ về nhiệm vụ nào làm tiếp theo cho con một tiếng nói thật sự trong ngày của mình. Nó sẽ không tạo ra tình yêu cho một việc con thấy nhàm chán, và cũng không có ý định làm vậy. Nó chỉ giúp nỗ lực trở nên nhìn thấy được và phần thưởng trở nên trung thực, để lời khen thật lòng của cha mẹ, cho đi tự nguyện, làm nốt phần còn lại.