Con gái lớn của tôi nhận tiền sinh nhật, một tờ tiền hẳn hoi từ ông bà, loại khiến bàn tay nhỏ cảm giác như đang cầm cả gia tài. Bốn mươi phút sau nó đã hết sạch vào một món đồ nhựa ở tiệm góc phố, thứ vỡ ngay chủ nhật sau đó. Con không hề bốc đồng. Con chỉ mới bảy tuổi, và bốn mươi phút gần như là giới hạn xa nhất mà “sau này” còn có ý nghĩa với một đứa trẻ bảy tuổi.
Tôi không mắng con vì chuyện đó. Chẳng có gì để mắng cả. Chưa ai từng cho con thấy tiết kiệm thật sự trông như thế nào, vì tiết kiệm không trông như gì cả. Đó là một sự vắng mặt: việc không mua, lặp lại, trong một thời gian, không có gì để cho thấy trong lúc đó ngoài một con số tăng chậm.
Đó là toàn bộ vấn đề của việc dạy con tiết kiệm tiền. Nó yêu cầu một đứa trẻ cảm thấy tốt về thứ vô hình, sau này, thay vì thứ có thật, ngay bây giờ. Bạn không thể tranh luận thắng điều đó bằng một cuộc nói chuyện. Bạn chỉ có thể xây cho nó một hình dạng.
Vì sao tiết kiệm thật sự khó với một đứa trẻ
Người lớn tiết kiệm bằng trí tưởng tượng. Chúng ta hình dung kỳ nghỉ, chiếc sofa mới, ngày mưa, và bức tranh đó tự nó tạo động lực. Cảm nhận của trẻ con về tương lai ngắn hơn và mờ nhạt hơn, và chỉ dài ra theo luyện tập, không phải chỉ theo tuổi tác.
Cũng chẳng có gì để nhìn vào. Một đồng xu trong tay là thật. Một đồng xu trong lọ dưới gầm giường, với một đứa trẻ nhỏ, gần như biến mất. Nếu tiết kiệm không có hình dạng nhìn thấy được, “tiêu ngay” sẽ thắng gần như mọi lần, và đó không phải một khiếm khuyết tính cách, đó là cách phép tính cảm nhận từ độ cao chưa đầy một mét hai.
Vậy công việc không phải thuyết phục con rằng tiết kiệm là đức hạnh. Đó là làm cho tiết kiệm nhìn thấy được, vật lý, và đủ ngắn để thật sự hoàn thành.
Cho tiết kiệm một hình dạng: ba chiếc lọ
Phiên bản rõ ràng nhất chúng tôi tìm được, và cũng là phiên bản phần lớn gia đình chúng tôi biết cuối cùng đều dùng, là ba hộp đựng thay vì một quỹ tiền chung. Tiêu, tiết kiệm, chia sẻ, hay ba từ nào hợp với gia đình bạn. Tiền đến, tiền sinh nhật, công việc nhà, một đồng xu nhặt được, được chia ngay tại chỗ, trước mặt con, bằng chính tay con nếu con đủ lớn để đếm.
Chiếc lọ tiêu là của con để dùng tùy ý, sớm thôi. Điều này quan trọng hơn nghe có vẻ: một đứa trẻ chưa bao giờ được tiêu gì học rằng tiền chỉ luôn bị lấy đi khỏi con, dạy ngược hẳn điều bạn muốn.
Chiếc lọ tiết kiệm dành cho một mục tiêu, không phải cho “sau này” nói chung. Một nhãn trống ghi “tiết kiệm” chẳng tạo động lực cho ai. Một chiếc lọ có hình dán của thứ đó thì có.
Chiếc lọ thứ ba, để cho hay cho gia đình, là tùy chọn, và đáng làm nhẹ nhàng hơn là một yêu cầu đạo đức. Một đồng xu bỏ vào cho một mục đích con tự chọn dạy nhiều hơn một đồng xu bỏ vào vì bạn khăng khăng.
Chọn một mục tiêu bạn thật sự có thể nhìn thấy
Tiết kiệm trừu tượng thất bại. “Tiết kiệm cho đại học” chẳng có ý nghĩa gì với một bé tám tuổi và cũng chẳng nhiều hơn mấy với phần lớn trẻ mười bốn tuổi. Một mục tiêu hiệu quả thì gần, cụ thể và có hình ảnh: món đồ chơi trên kệ cao, tay cầm chơi game thứ hai, đôi giày cụ thể đó.
Viết giá lên lọ, hoặc dán một hình kèm con số bên dưới, và cập nhật khi tiền xu được bỏ vào. Một đứa trẻ có thể thấy “con cần thêm sáu nữa” đang làm một phép tính con tự chọn làm. Một đứa trẻ được bảo “cứ tiết kiệm đi, con ngoan” chẳng làm gì ngoài chờ được khen.
Mục tiêu nhỏ trước, dù nhỏ đến tầm thường, vì lần đầu tiên tiết kiệm thật sự có tác dụng, thật sự tạo ra thứ đó, chính là bài học. Mọi thứ sau đó chỉ là lặp lại điều đã được chứng minh với con một lần.
Chờ đợi mới là kỹ năng thật sự
Bên dưới những chiếc lọ, thứ thật sự được dạy không phải tiền. Đó là chịu đựng khoảng cách giữa muốn thứ gì và có được nó, một cách có chủ đích, có lý do. Kỹ năng đó xuất hiện ở khắp mọi nơi khác trong cuộc sống con, bài tập về nhà, nếp sinh hoạt, tình bạn, rất lâu sau khi chiếc lọ cụ thể đã bị quên.
Nghĩa là sự chờ đợi phải đủ ngắn để sống sót qua tiếp xúc thật với một đứa trẻ. Một mục tiêu mất sáu tháng không dạy sự kiên nhẫn, nó dạy rằng tiết kiệm không có tác dụng, vì từ góc nhìn của một bé bảy tuổi, sáu tháng cũng chẳng khác gì mãi mãi. Bắt đầu với một mục tiêu mà một hai tuần tiền tiêu vặt có thể chạm tới, và để những chiếc lọ lớn dần cùng con thay vì bắt đầu lớn ngay.
Đối ứng, dùng cẩn thận
Một số gia đình thêm một khoản đối ứng nhỏ: mỗi đồng xu tiết kiệm được, người lớn thêm một phần nữa. Dùng đúng cách, điều này đẩy nhanh thành công đầu tiên quan trọng đó và khiến ý tưởng trừu tượng về lãi suất cảm giác cụ thể nhiều năm trước khi một tài khoản ngân hàng giải thích nó đàng hoàng.
Dùng sai cách, nó trở thành một kỳ vọng thay vì một cú hích. Một thứ con dần cảm thấy đương nhiên được hưởng thay vì vui mừng vì có. Nếu bạn đối ứng, hãy nói rõ đó là một lần “giúp việc này nhanh hơn” chứ không phải một chính sách vĩnh viễn, và thành thật rằng nó sẽ không luôn ở đó. Một phần thưởng âm thầm biến thành một quyền lợi mặc định sẽ ngừng tạo động lực và bắt đầu là một khoản nợ phải trả.
Điều phá hỏng nó
Cách nhanh nhất giết chết việc tiết kiệm ở một đứa trẻ là lấy lại nó. Rút từ lọ cho một khoản chi tiêu gia đình, dù với ý tốt nhất và lời hứa hoàn trả, dạy con rằng tiền đã tiết kiệm không thật sự là của con, và bài học đó sống sót rất lâu sau khi tiền được trả lại.
Điều thứ hai là đổi mục tiêu. Nếu món đồ chơi hết hàng và bạn lặng lẽ chuyển lọ sang thứ khác mà không hỏi, con học rằng điểm của việc tiết kiệm là tùy tiện, do một người lớn quyết định, không phải thứ con kiểm soát. Hãy hỏi trước, kể cả khi câu trả lời thành thật là “chúng ta sẽ phải cùng chọn thứ mới”.
Điều thứ ba là lẫn lộn tiết kiệm với việc trả công cho việc nhà. Cả hai có thể đứng gần nhau, một việc nhà có thể kiếm xu rồi chia vào các lọ, nhưng bản thân những chiếc lọ không nên có điều kiện về cách tiền được kiếm ra. Trộn “con chỉ được tiết kiệm nếu ngoan” vào hệ thống biến một bài học toán thành một công cụ kỷ luật, và nó ngừng làm tốt cả hai vai trò.
Độ tuổi bắt đầu, đại khái
Không có độ tuổi đúng để bắt đầu, chỉ có một dấu hiệu sẵn sàng: một khi con có thể đếm số nhỏ và hiểu rằng một đồng xu đổi được lấy một thứ, con có thể bắt đầu với một chiếc lọ và một mục tiêu nhỏ, nhìn thấy được. Với phần lớn trẻ, điều đó rơi vào khoảng bốn đến sáu tuổi, dù nhiều trẻ bắt đầu muộn hơn mà chẳng mất gì. Điều quan trọng hơn nhiều so với tuổi bắt đầu là bắt đầu với một mục tiêu đủ gần để thật sự chạm tới.
Câu hỏi phụ huynh thường hỏi
Con nên tiết kiệm bao nhiêu mỗi tuần?
Không có mức đúng, chỉ có một quy tắc gia đình bạn giữ vững. Một hình dạng phổ biến là một phần cố định của bất cứ gì đến, tiền sinh nhật, tiền tiêu vặt hay công việc nhà, chia theo cùng cách mỗi lần để thói quen giữ tự động thay vì phải thương lượng mỗi tuần.
Tôi có nên trả lãi cho khoản tiết kiệm không?
Có thể, với số lượng nhỏ và giải thích rõ ràng, và đó là một minh họa sớm tốt về cách tiết kiệm tự lớn lên. Chỉ cần nói rõ đó là một khoản đối ứng bạn chọn cho chứ không phải thứ mắc nợ, để nó không biến thành kỳ vọng bạn không giữ nổi.
Nếu con muốn tiêu tiền tiết kiệm vào thứ gì đó ngớ ngẩn thì sao?
Một khi đó thật sự là của con, hãy để con làm vậy, ít nhất một lần. Một chiếc lọ tiêu vào thứ vỡ trong một ngày dạy nhiều hơn về cách chọn khôn ngoan so với bất kỳ lời khuyên nào của bạn, và tước mất bài học đó bằng cách từ chối bảo vệ món đồ chơi, không bảo vệ đứa trẻ.
Con tôi chẳng bao giờ muốn tiết kiệm gì cả. Giờ sao?
Bắt đầu nhỏ hơn cảm giác hợp lý, một mục tiêu chạm tới được trong một tuần, và để thành công đầu tiên tự thuyết phục thay vì một cuộc nói chuyện. Một đứa trẻ chưa bao giờ cảm nhận tiết kiệm thật sự có tác dụng chưa có lý do gì để tin nó có tác dụng.
Pluck góp mặt ở đâu
Xu trong Pluck không phải tiền và không bao giờ đổi thành tiền, nên nó sẽ không tự dạy tiết kiệm, nhưng hình dạng thì tương tự. Con thấy một phần thưởng trên kệ có giá cao hơn số con có hôm nay, xem con số leo lên khi nhiệm vụ được hoàn thành, và học đúng cơ bắp chờ đợi mà một chiếc lọ tiết kiệm xây nên, với hình ảnh của mục tiêu thật ngay trước mắt suốt thời gian đó thay vì một tổng số trừu tượng. Điều Pluck không làm là dạy con phải làm gì với tiền thật trong tay. Phần đó vẫn thuộc về một chiếc lọ thật, trên một cái kệ thật, trong ngôi nhà thật của bạn.